पंख नसलेला देवदूतः वैद्य मंदार भणगे
मंदार म्हणजे सडेतोड-रोखठोक बोलणारा, मंदार म्हणजे 'देववाणी' संस्कृत भाषेचा प्रेमी, मंदार म्हणजे संगीतशास्त्राची उत्तम जाण असलेला रसिक, मंदार म्हणजे एक सुरेल गायकही, मंदार म्हणजे जीभेचे चोचले यथेच्छपणे पुरवणारा एक खवय्याही...हे झालं समाजाचं त्याच्याबद्दलचं वर्णन पण जर त्याच्याच शब्द ते ऐकायचं असेल तर "मी म्हणजे अ तुकडीतला ढ विद्यार्थी" ... हा असा त्याचा रोखठोकपणा...आडपडदा नसलेलं व्यक्तिमत्व...
आपल्याकडे 'देवदूत' ही संकल्पना नाही...आपण ती पाश्चात्त्यांकडून घेतली. आपल्या संस्कृतीमधे यक्ष-किन्नर-चारण-विद्याधर-गंधर्व इ. देवयोनींचं वर्णन आहे. परमपिता परमेश्वर या देवयोनींसाठीही दुर्लभ आहे...कारण त्या केवळ 'भोग योनी' आहेत. स्वर्गामधे वर्णन केलेले नानाविध सुखभोग भोगण्यासाठीच त्या योनी आहेत. परमेश्वराचं दर्शन आणि त्याची प्राप्ती करुन घेण्यासाठी देवयोनीत असलेले हे पवित्र आत्मेही मनुष्यजन्म घेतात कारण केवळ मनुष्यजन्मातच भगवत्प्राप्ती आहे. पण जे जे चांगलं आहे ते मनापासून स्विकारणं हेच तर प्रगतीपथावर असलेल्या आत्म्याचं प्रमुख लक्षण आहे. आणि म्हणूनच आपण देवदूत ही संकल्पना स्विकारली.
मंदार आमच्यासाठी 'देवदूत' आहे...'पंख नसलेला देवदूत' आहे. का ते यथावकाश सांगेनच.
मंदारची आणि माझी ओळख अगदी बालपणीच झाली. चारुदत्त जोशीची आई - मंदार भणगेची आई आणि माझी आत्या या अगदी जवळच्या मैत्रिणी...आत्यासोबत त्यांचं आमच्या घरी नित्य येणंजाणंही असायचं. त्यामुळे शाळेत ओळख होण्याआधीच माझी चारु आणि मंदारशी ओळख झाली.
त्याही वयात उंचापुरा असलेला चारुदत्त घरी येऊन गेला की आजीचा एक धपाटा खावा लागे - घरातल्या इतरांकडून मला नाहीनाही ते ऐकावं लागे - प्रत्येकजण मग माझा उद्धार करण्याची संधी हातची जाऊ देत नसे, "समीर, अरे बघ जरा त्या चारुकडे...तुझ्याच वयाचा ना तो...बघ कसा उंचापुरा अन् दणकट आहे तो...नाहीतर तू...दर चार दिवसांनी आहेच डॉक्टर लेलेंकडे तुला घेऊन जाणं..." त्यामुळे आईसोबत घरी आलेला चारु पाहिला की मी कुठेतरी लपूनच बसायचो.
आईचं बोट धरुन येणारा, पायात रंगेबीरंगी कॅनव्हास् बूट्स, चौकड्यांचा बुशशर्ट घातलेला गोरागोमटा - लालबुंद आणि आज आहे तस्साच तेंव्हाही गुटगूटीत असलेला मंदार मला आजही पक्का आठवतोय. पुढे चारू, तो आणि मी एकाच शाळेत आलो...
नवीन मराठी शाळा आणि भाऊसाहेब फिरोदीयाची १० वर्षं भर्रकन् उडून गेली. निरनिराळ्या वाटांनी सगळेजण निरनिराळ्या दिशांना निघून गेले. कोणी कुठे तर कोणी कुठे पांगले.
पण २००२ साली माझ्या लेकाच्या बाबतीत अशी काही विचित्र परिस्थिती निर्माण झाली की आई-बाप म्हणून आमच्या पायाखालची वाळूच सरकली. तत्पूर्वी एका बालरोग तज्ञानं सांगितलेलं जर सत्य मानायचं असं ठरवलं असतं तर फारच भीषण परिस्थिती निर्माण झाली असती. 'काय करावं?' या चिंतेत असतानाच देवाच्या कृपेनं मला मंदारचं स्मरण झालं. लगोलाग कोर्टगल्लीमधे असलेलं त्याचं क्लिनिक मी शोधून काढलं. आणि दिड महिन्याच्या माझ्या तान्ह्या लेकाला घेऊन मी त्याच्या उंबरठ्यावर येऊन ठाकलो...लेकाला मंदारच्या स्वाधिन केल्याक्षणीच - त्याच्या खुर्चीच्या मागे असलेल्या भगवान् धन्वंतरीच्या मूर्तीकडे पाहून आपण योग्य त्या ठिकाणी आल्याचा विश्वास निर्माण झाला. आपल्या खास शैलीत मान डोलावत मंदार आधी त्याच्याकडे एकटक पहात बसला. मग समोरच्या टेबलावर ठेवलेल्या हिरव्या रंगाच्या अंडाकृती पेपरवेट् (जो आज १४ वर्षानंतरही त्याच्या टेबलावर तस्साच आहे) खालून त्यानं एक केसपेपर काढून त्यावर त्याच्या 'अक्षरात' काहीतरी लिहिलं आणि त्यानं उपाय सुचवला.
मंदारचं हस्ताक्षर हा एक फार निराळा आणि गहन विषय आहे. मी जर एम. ए. मराठी किंवा इंग्लिश असतो तर मी नक्कीच 'बुद्धीवंतांचं अगम्य अक्षरः एक तौलनिक अभ्यास' किंवा 'Unreadability of a Brainy Person's Handwriting: A Perspective Analysis' अश्या विषयावर डॉक्टरेटसाठी प्रबंध लिहिला असता. काहीतरी लिहित असलेल्या मंदारला पहाणं हा माझ्यापुरता तरी एक मौजेचा विषय असतो. त्याला लिहिताना पाहिलं की मला फक्त आणि फक्त मोराचीच आठवण येते...सर्वांगसुंदर लाभलेल्या त्या पक्ष्याचे पाय ज्यानं निरखून पाहिलेले असतील त्यांनाच मला काय म्हणायचंय ते लक्षात येईल...निरिक्षणांती माझ्या असं लक्षात आलेलं आहे की काही अपवाद वगळता सगळ्या डॉक्टर मंडळींच्या पत्नीही (म्हणजे आपसूक पतीही) बहुदा डॉक्टर्सच असतात त्याचं कारणही तसंच ठोस असतं. कारण एका डॉक्टरनं लिहिलेलं प्रेमपत्र त्यांच्या त्या अक्षरामुळे इतर कोणी वाचूच शकणार नाही...त्यासाठी समोरची व्यक्तीही डॉक्टरच हवी...
रुग्णाला तपासण्याची मंदारची स्वतःची अशी एक खास शैली आहे. माझा ठाम विश्वास आहे की मान डोलावत असतानाच रुग्णाच्या लक्षणांचा विचार करत तो समाधी अवस्थेत जात असणार आणि त्याच trance मधे आपलं संपूर्ण ज्ञान कसाला लाऊन त्याला उपाययोजना सुचत असणार.
मंदारनं सुचवलेल्या उपायाची तात्काळ अंमलबजावणी सुरु झाली आणि शनैः शनैः लेकाच्या प्रकृतीत न भूतो न भविष्यती अशी प्रगती होत गेली. त्यानंतर २०१२ साली पुन्हा एकदा मंदार धाऊन आला. प्रसंग होता माझ्या लेकाच्या एका अवघड-गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेचा! पण मंदारनं मला धीर दिला. आणि त्याही प्रसंगामधून आम्ही सहीसलामत बाहेर पडलो खरे पण त्याच्या शरीराचं मात्र अपार नुकसान झालं. त्याची प्रतिकार क्षमता कमी झाली, ऊर्जा घटली. पुन्हा एकदा मंदारच्या उंबरठ्यावर आम्ही येऊन ठेपलो आणि त्यानं पुन्हा काही विशेष औषधांची योजना केली. त्यामुळे लेकाच्या प्रकृतीमधे कमालीचा सकारात्मक परिणाम घडून आला. मंदारच्या त्या उपाययोजनेचं वैशिष्ट्य हे की परवा झालेल्या मॅक्सीमस् मॅरेथॉनमधे लेकानं ५ कि.मी. मधे यशस्वी भाग घेतला.
या सगळ्यांचं श्रेय देण्यासाठी मी जेंव्हा जेंव्हा मंदारला फोन करतो, प्रत्यक्ष भेटीमधे त्याच्याशी बोलतो, तेंव्हातेंव्हा तो ते आयुर्वेदाला देऊन मोकळा होतो...हा त्याचा विनय, ही त्याची आपल्या विहित कर्मावर असलेली परमश्रद्धा!
तू काहीही म्हण रे मंदार आणि तुझ्या स्वभावधर्माप्रमाणे तू ते नाकारशीलही...पण गंधर्वचे आई-बाप या नात्यानं आम्हा दोघांसाठी तू एक 'पंख नसलेला देवदूतच' आहेस.
मंदार म्हणजे सडेतोड-रोखठोक बोलणारा, मंदार म्हणजे 'देववाणी' संस्कृत भाषेचा प्रेमी, मंदार म्हणजे संगीतशास्त्राची उत्तम जाण असलेला रसिक, मंदार म्हणजे एक सुरेल गायकही, मंदार म्हणजे जीभेचे चोचले यथेच्छपणे पुरवणारा एक खवय्याही...हे झालं समाजाचं त्याच्याबद्दलचं वर्णन पण जर त्याच्याच शब्द ते ऐकायचं असेल तर "मी म्हणजे अ तुकडीतला ढ विद्यार्थी" ... हा असा त्याचा रोखठोकपणा...आडपडदा नसलेलं व्यक्तिमत्व...
आपल्याकडे 'देवदूत' ही संकल्पना नाही...आपण ती पाश्चात्त्यांकडून घेतली. आपल्या संस्कृतीमधे यक्ष-किन्नर-चारण-विद्याधर-गंधर्व इ. देवयोनींचं वर्णन आहे. परमपिता परमेश्वर या देवयोनींसाठीही दुर्लभ आहे...कारण त्या केवळ 'भोग योनी' आहेत. स्वर्गामधे वर्णन केलेले नानाविध सुखभोग भोगण्यासाठीच त्या योनी आहेत. परमेश्वराचं दर्शन आणि त्याची प्राप्ती करुन घेण्यासाठी देवयोनीत असलेले हे पवित्र आत्मेही मनुष्यजन्म घेतात कारण केवळ मनुष्यजन्मातच भगवत्प्राप्ती आहे. पण जे जे चांगलं आहे ते मनापासून स्विकारणं हेच तर प्रगतीपथावर असलेल्या आत्म्याचं प्रमुख लक्षण आहे. आणि म्हणूनच आपण देवदूत ही संकल्पना स्विकारली.
मंदार आमच्यासाठी 'देवदूत' आहे...'पंख नसलेला देवदूत' आहे. का ते यथावकाश सांगेनच.
मंदारची आणि माझी ओळख अगदी बालपणीच झाली. चारुदत्त जोशीची आई - मंदार भणगेची आई आणि माझी आत्या या अगदी जवळच्या मैत्रिणी...आत्यासोबत त्यांचं आमच्या घरी नित्य येणंजाणंही असायचं. त्यामुळे शाळेत ओळख होण्याआधीच माझी चारु आणि मंदारशी ओळख झाली.
त्याही वयात उंचापुरा असलेला चारुदत्त घरी येऊन गेला की आजीचा एक धपाटा खावा लागे - घरातल्या इतरांकडून मला नाहीनाही ते ऐकावं लागे - प्रत्येकजण मग माझा उद्धार करण्याची संधी हातची जाऊ देत नसे, "समीर, अरे बघ जरा त्या चारुकडे...तुझ्याच वयाचा ना तो...बघ कसा उंचापुरा अन् दणकट आहे तो...नाहीतर तू...दर चार दिवसांनी आहेच डॉक्टर लेलेंकडे तुला घेऊन जाणं..." त्यामुळे आईसोबत घरी आलेला चारु पाहिला की मी कुठेतरी लपूनच बसायचो.
आईचं बोट धरुन येणारा, पायात रंगेबीरंगी कॅनव्हास् बूट्स, चौकड्यांचा बुशशर्ट घातलेला गोरागोमटा - लालबुंद आणि आज आहे तस्साच तेंव्हाही गुटगूटीत असलेला मंदार मला आजही पक्का आठवतोय. पुढे चारू, तो आणि मी एकाच शाळेत आलो...
नवीन मराठी शाळा आणि भाऊसाहेब फिरोदीयाची १० वर्षं भर्रकन् उडून गेली. निरनिराळ्या वाटांनी सगळेजण निरनिराळ्या दिशांना निघून गेले. कोणी कुठे तर कोणी कुठे पांगले.
पण २००२ साली माझ्या लेकाच्या बाबतीत अशी काही विचित्र परिस्थिती निर्माण झाली की आई-बाप म्हणून आमच्या पायाखालची वाळूच सरकली. तत्पूर्वी एका बालरोग तज्ञानं सांगितलेलं जर सत्य मानायचं असं ठरवलं असतं तर फारच भीषण परिस्थिती निर्माण झाली असती. 'काय करावं?' या चिंतेत असतानाच देवाच्या कृपेनं मला मंदारचं स्मरण झालं. लगोलाग कोर्टगल्लीमधे असलेलं त्याचं क्लिनिक मी शोधून काढलं. आणि दिड महिन्याच्या माझ्या तान्ह्या लेकाला घेऊन मी त्याच्या उंबरठ्यावर येऊन ठाकलो...लेकाला मंदारच्या स्वाधिन केल्याक्षणीच - त्याच्या खुर्चीच्या मागे असलेल्या भगवान् धन्वंतरीच्या मूर्तीकडे पाहून आपण योग्य त्या ठिकाणी आल्याचा विश्वास निर्माण झाला. आपल्या खास शैलीत मान डोलावत मंदार आधी त्याच्याकडे एकटक पहात बसला. मग समोरच्या टेबलावर ठेवलेल्या हिरव्या रंगाच्या अंडाकृती पेपरवेट् (जो आज १४ वर्षानंतरही त्याच्या टेबलावर तस्साच आहे) खालून त्यानं एक केसपेपर काढून त्यावर त्याच्या 'अक्षरात' काहीतरी लिहिलं आणि त्यानं उपाय सुचवला.
मंदारचं हस्ताक्षर हा एक फार निराळा आणि गहन विषय आहे. मी जर एम. ए. मराठी किंवा इंग्लिश असतो तर मी नक्कीच 'बुद्धीवंतांचं अगम्य अक्षरः एक तौलनिक अभ्यास' किंवा 'Unreadability of a Brainy Person's Handwriting: A Perspective Analysis' अश्या विषयावर डॉक्टरेटसाठी प्रबंध लिहिला असता. काहीतरी लिहित असलेल्या मंदारला पहाणं हा माझ्यापुरता तरी एक मौजेचा विषय असतो. त्याला लिहिताना पाहिलं की मला फक्त आणि फक्त मोराचीच आठवण येते...सर्वांगसुंदर लाभलेल्या त्या पक्ष्याचे पाय ज्यानं निरखून पाहिलेले असतील त्यांनाच मला काय म्हणायचंय ते लक्षात येईल...निरिक्षणांती माझ्या असं लक्षात आलेलं आहे की काही अपवाद वगळता सगळ्या डॉक्टर मंडळींच्या पत्नीही (म्हणजे आपसूक पतीही) बहुदा डॉक्टर्सच असतात त्याचं कारणही तसंच ठोस असतं. कारण एका डॉक्टरनं लिहिलेलं प्रेमपत्र त्यांच्या त्या अक्षरामुळे इतर कोणी वाचूच शकणार नाही...त्यासाठी समोरची व्यक्तीही डॉक्टरच हवी...
रुग्णाला तपासण्याची मंदारची स्वतःची अशी एक खास शैली आहे. माझा ठाम विश्वास आहे की मान डोलावत असतानाच रुग्णाच्या लक्षणांचा विचार करत तो समाधी अवस्थेत जात असणार आणि त्याच trance मधे आपलं संपूर्ण ज्ञान कसाला लाऊन त्याला उपाययोजना सुचत असणार.
मंदारनं सुचवलेल्या उपायाची तात्काळ अंमलबजावणी सुरु झाली आणि शनैः शनैः लेकाच्या प्रकृतीत न भूतो न भविष्यती अशी प्रगती होत गेली. त्यानंतर २०१२ साली पुन्हा एकदा मंदार धाऊन आला. प्रसंग होता माझ्या लेकाच्या एका अवघड-गुंतागुंतीच्या शस्त्रक्रियेचा! पण मंदारनं मला धीर दिला. आणि त्याही प्रसंगामधून आम्ही सहीसलामत बाहेर पडलो खरे पण त्याच्या शरीराचं मात्र अपार नुकसान झालं. त्याची प्रतिकार क्षमता कमी झाली, ऊर्जा घटली. पुन्हा एकदा मंदारच्या उंबरठ्यावर आम्ही येऊन ठेपलो आणि त्यानं पुन्हा काही विशेष औषधांची योजना केली. त्यामुळे लेकाच्या प्रकृतीमधे कमालीचा सकारात्मक परिणाम घडून आला. मंदारच्या त्या उपाययोजनेचं वैशिष्ट्य हे की परवा झालेल्या मॅक्सीमस् मॅरेथॉनमधे लेकानं ५ कि.मी. मधे यशस्वी भाग घेतला.
या सगळ्यांचं श्रेय देण्यासाठी मी जेंव्हा जेंव्हा मंदारला फोन करतो, प्रत्यक्ष भेटीमधे त्याच्याशी बोलतो, तेंव्हातेंव्हा तो ते आयुर्वेदाला देऊन मोकळा होतो...हा त्याचा विनय, ही त्याची आपल्या विहित कर्मावर असलेली परमश्रद्धा!
तू काहीही म्हण रे मंदार आणि तुझ्या स्वभावधर्माप्रमाणे तू ते नाकारशीलही...पण गंधर्वचे आई-बाप या नात्यानं आम्हा दोघांसाठी तू एक 'पंख नसलेला देवदूतच' आहेस.
(समीर अनिल थिटे)
No comments:
Post a Comment